Vrijgesproken, maar alles kwijt

Door Evert Lenos

Hoe dun de lijn is tussen rechtsbescherming en machteloosheid

We leven met het idee dat de rechtsstaat ons beschermt. Dat de overheid macht heeft, maar die zorgvuldig gebruikt. En dat wie onschuldig is, uiteindelijk wordt hersteld. Ik dacht dat ook, tot ik merkte hoe dun die bescherming in werkelijkheid kan zijn.

Het Openbaar Ministerie beschikt over vergaande bevoegdheden. Niet pas na een veroordeling, maar al bij een verdenking. Het kan beslag leggen op geld, vermogen en digitale activa – alles wat waarde vertegenwoordigt. Dat gebeurt niet omdat schuld is vastgesteld, maar omdat het OM meent dat er vragen zijn die onderzocht moeten worden. Vanaf dat moment verandert je leven ingrijpend.

Formeel geldt in Nederland de onschuldpresumptie. In de praktijk ontstaat echter een andere dynamiek. Feitelijk moet de burger aantonen dat zijn vermogen legaal is, dat het niet verkeerd is gebruikt en waarom het niet in beslag had mogen worden genomen. Dat alles terwijl het vermogen wordt geblokkeerd of zelfs verkocht, en de middelen om jezelf te verdedigen verdwenen zijn. Juridisch gezien is de bewijslast niet omgekeerd, maar zo wordt zij in de praktijk wel ervaren.

Stel je een situatie voor waarin iemand wordt verdacht, maar niet veroordeeld. De Staat legt beslag op het vermogen omdat dit mogelijk verband zou houden met strafbare feiten. Dat vermogen is tegelijk je financiële buffer, je inkomen en de basis om juridische bijstand te bekostigen. Het onderzoek sleept zich voort en uiteindelijk volgt vrijspraak. Geen strafbaar feit bewezen, geen veroordeling. Op dat moment verwacht je herstel. Maar dat gebeurt niet.

Wat één samenhangende ingreep had moeten zijn, wordt na vrijspraak opgesplitst in losse procedures: voor schadevergoeding, voor gevolgschade, voor terugvorderingen en voor fiscale of sociale kwesties. De samenhang verdwijnt, en daarmee ook de verantwoordelijkheid. De burger blijft achter met de gevolgen van een overheidsingreep die achteraf geen strafrechtelijke basis bleek te hebben.

Vrijspraak betekent daardoor vooral dat het strafrecht stopt. Het betekent niet dat de gevolgen van het overheidsoptreden automatisch worden hersteld. Herstel wordt een nieuw traject, met nieuwe drempels, hoge kosten en veel tijd. Voor veel mensen is deze route feitelijk onbegaanbaar.

Mijn persoonlijke ervaring illustreert dit scherp. Tijdens deze procedures verloor ik mijn vrouw, onderging ik stressgerelateerde gezondheidsproblemen en leed ik grote financiële schade door conservatoir beslag op mijn vermogen. Vrijspraak bood geen erkenning, geen herstel, geen corrigerende maatregel. De menselijke impact werd volledig buiten beschouwing gelaten.

Tijdens het onderzoek voelde ik dat procedures werden gebruikt om de uitkomst te versterken, terwijl persoonlijke omstandigheden zoals de ziekte van mijn vrouw volledig werden genegeerd. De rechtbank had de ervaring en kennis om kritisch te kijken naar de menselijke gevolgen van deze ingrepen. Dat is een verantwoordelijkheid die ik hier expliciet onder de aandacht breng. Vrijspraak mag niet slechts een formeel slot zijn. Het kan en moet ook een moment zijn waarop de rechtbank laat zien dat zij beseft hoe ver het systeem kan reiken en welke schade dit kan veroorzaken. Als de rechter deze kans niet benut, blijft het een leeg formalisme, terwijl echte mensen lijden.

Dit verhaal gaat niet over één individuele zaak. Het gaat over een systeem waarin de Staat zeer vergaand mag ingrijpen voordat schuld is vastgesteld, terwijl de gevolgen volledig bij de burger terechtkomen. Het roept fundamentele vragen op: hoe ver mag de macht van de Staat reiken voordat schuld is bewezen? En wie draagt de last wanneer blijkt dat die macht onterecht is gebruikt? Zolang het antwoord in essentie luidt “U kunt procederen”, blijft vrijspraak beperkt tot een formele uitkomst en geen daadwerkelijk herstel.

Ik deel dit niet uit wrok, maar omdat ervaringen zoals de mijne gezien en gehoord moeten worden. Wie meer wil begrijpen over hoe het zover heeft kunnen komen, kan mijn andere blogs lezen – waaronder die over de FIOD, het Zaans Medisch Centrum en andere betrokken instanties. Daarin wordt zichtbaar hoe structurele tekortkomingen en systemische macht individuele levens verwoesten – en waarom het zo belangrijk is dat de rechtspraak deze verantwoordelijkheid serieus neemt.

Vrijspraak zou het begin van herstel moeten zijn. Zolang dat niet zo is, is de rechtsstaat niet onrechtvaardig, maar wel onvolledig. En juist die onvolledigheid vormt een risico dat dichterbij is dan we vaak willen erkennen.

Oproep aan de rechtspraak

Het is uiteindelijk de rechter die al deze zaken beoordeelt. Het Openbaar Ministerie brengt de procedures in, maar de rechter heeft de kennis, ervaring en het overzicht om deze ingrepen kritisch te bekijken. Mijn oproep is daarom duidelijk: erken dat deze procedures verder gaan dan alleen schuld of vrijspraak. Besef dat mensen financieel en emotioneel kunnen worden verwoest door ingrepen die juridisch mogelijk zijn, maar menselijk onhoudbaar. Vrijspraak mag geen leeg formalisme zijn; de rechtbank kan en moet verantwoordelijkheid nemen voor de impact van haar beslissingen. Alleen zo kan de rechtsstaat werkelijk bescherming bieden aan iedereen die erin gelooft.