De gijzeling van een systeem zonder alternatief

Door Evert Lenos

Inleiding

De wereld zoals we die kennen, is gebouwd rond een economisch systeem dat mensen reduceert tot raderen in een machine. Een klein groepje elite begrijpt precies hoe dit systeem werkt, en hun macht groeit gestaag. Zij beschikken over de middelen, de kennis en het netwerk om het systeem draaiende te houden — en velen geloven heilig dat er geen andere manier mogelijk is. Dat wij vastzitten. En dat verandering onmogelijk is.

Het resultaat zien we dagelijks: uitputting, stress, prestatiedruk, onzekerheid over wonen en werk, mentale overbelasting en vervreemding. De mens is geen doel meer, maar een middel. Ons leven wordt geleid door de logica van groei, efficiëntie en controle, niet door de waarden die ons menselijk maken.

Over een wereld die blijft draaien omdat niemand durft te stoppen

1. Het echte probleem is niet macht

We zeggen vaak dat een kleine elite de wereld bestuurt. Dat klinkt logisch: zij bezitten kapitaal, bepalen beleid en sturen instituties aan. Maar dat verhaal is te eenvoudig. Macht verklaart veel, maar niet het meest verontrustende aspect van onze tijd.

Het echte probleem is dat vrijwel niemand — ook zij niet — nog gelooft dat er een fundamenteel alternatief bestaat.

Onze samenleving functioneert als een machine die zichzelf in stand houdt. Niet omdat zij perfect is, maar omdat niemand zich kan voorstellen wat er gebeurt als zij stopt. De mensen aan de knoppen zijn geen visionairs, maar beheerders. Hun belangrijkste taak is niet vooruitgang, maar continuïteit.

En continuïteit heeft één harde eis: het systeem mag nooit echt ter discussie staan.

2. Arrogantie of angst?

Wat vaak als arrogantie wordt gezien, is in werkelijkheid iets anders: overtuiging. De diepe, onuitgesproken overtuiging dat dit systeem — met al zijn tekortkomingen — het minst slechte is dat mogelijk is.

Die overtuiging werkt als een intellectuele kooi.

Binnen die kooi is alles bespreekbaar:

• belastingen kunnen omhoog of omlaag

• regelgeving kan strenger of soepeler

• oorlog kan worden gevoerd of vermeden

Maar de kooi zelf mag niet verdwijnen.

Wie daarbuiten denkt, wordt niet bestreden, maar genegeerd. Niet omdat hij gevaarlijk is, maar omdat hij ondenkbaar is.

3. Wanneer economie het verhaal overneemt

Ooit was economie een hulpmiddel: een manier om middelen te verdelen zodat samenlevingen konden functioneren. Gaandeweg is het iets anders geworden: het dominante verklaringsmodel van de werkelijkheid.

We spreken niet meer over mensen die leven, maar over:

• arbeidsparticipatie

• koopkracht

• productiviteit

• marktwaarde

Wat niet economisch te vertalen is, verdwijnt uit beeld. Niet omdat het onbelangrijk is, maar omdat het niet past binnen het model.

Zo ontstaat een merkwaardige situatie: een samenleving die alles kan meten, behalve of zij nog weet waarvoor zij bestaat.

4. De mens als restpost

In een systeem zonder alternatief wordt de mens onvermijdelijk secundair. Niet uit kwaadaardigheid, maar uit logica. Als het systeem moet blijven draaien, dan moet alles wat vertraagt worden aangepast, bijgestuurd of opgeofferd.

Burn-out wordt een individueel probleem.
Zinloosheid een persoonlijke tekortkoming.
Vervreemding een bijwerking.

De mens wordt een variabele die moet passen, niet een uitgangspunt dat richting geeft.

En hier voltrekt zich de echte gijzeling: niet alleen mensen zijn gevangen in het systeem, maar het systeem is gevangen in zijn eigen aannames.

5. Waarom ‘de elite’ niet zal veranderen

Veel hoop is gebaseerd op het idee dat machthebbers op een dag “tot inzicht” komen. Dat zij zullen inzien dat het zo niet langer kan.

Maar waarom zouden zij?

Niet omdat zij slecht zijn, maar omdat hun hele positie is opgebouwd rond het beheer van dit systeem. Hun macht, hun identiteit en hun rationaliteit bestaan binnen dit kader. Van hen vragen om het fundamenteel los te laten, is vragen om zichzelf overbodig te maken.

Dat gebeurt zelden vrijwillig.

Verandering die werkelijk iets anders is, komt bijna nooit van binnenuit gesloten systemen.

6. Een andere samenleving begint niet met beleid

Als er een alternatief is, zal het niet ontstaan uit nieuwe regels of betere modellen. Het begint ergens anders: bij het herstellen van een vergeten vraag.

Niet:
“Hoe maken we het systeem eerlijker?”

Maar:
“Waarvoor leven we eigenlijk samen?”

Dat is geen economische vraag.
Het is een menselijke.

Een samenleving die de mens centraal stelt, definieert zichzelf niet primair via groei, maar via betekenis. Niet via efficiëntie, maar via deelname. Niet via controle, maar via verbondenheid.

7. Onderdeel zijn van iets groters — zonder utopie

“Onderdeel zijn van iets groters” hoeft geen grootse droom te zijn. Het vraagt geen perfect plan, geen einddoel, geen ideologie.

Het vraagt iets veel fundamentelers:

• dat mensen weer ervaren dat hun bestaan ergens toe doet

• dat bijdragen belangrijker is dan concurreren

• dat systemen dienend zijn, niet leidend

Dat kan alleen als we stoppen met doen alsof economie het hoogste niveau van organisatie is. Zij is een laag. Een belangrijke laag. Maar niet de bovenste.

8. De stille revolutie

Wat hier wordt gesuggereerd, is geen revolutie met vlaggen of vijanden. Het is een verschuiving in wat we als normaal beschouwen.

Wanneer genoeg mensen stoppen met zichzelf primair te zien als consument, werknemer of kostenpost — en zichzelf weer herkennen als deelnemer aan een groter menselijk geheel — verliest het systeem zijn vanzelfsprekendheid.

En een systeem dat zijn vanzelfsprekendheid verliest, is niet langer absoluut.

Slot – Het systeem is niet het einde van de geschiedenis

Misschien is de grootste leugen van onze tijd niet dat alles goed komt, maar dat dit het eindpunt is. Alsof de menselijke organisatievorm die we nu kennen het hoogst haalbare is.

Dat is geen realisme.
Dat is verbeeldingsarmoede.

De mens heeft altijd nieuwe vormen gevonden om samen te leven wanneer oude onhoudbaar werden. Niet omdat hij dat wilde, maar omdat hij niet anders kon.

Ook deze tijd is zo’n moment.

Niet omdat het systeem instort, maar omdat het niets meer belooft.
En een samenleving zonder belofte verliest uiteindelijk haar legitimiteit.

Wat daarna komt, ligt niet vast.
Maar dat het anders kan — en moet — is geen radicale gedachte.

Het is de meest menselijke die er is.