Wie bepaalt ons wereldbeeld? Over macht, media en de illusie van keuze

Door Evert Lenos 

Er is een ongemakkelijke vraag die steeds meer mensen zichzelf stellen:

Hoe kan het dat miljoenen mensen ongeveer hetzelfde denken, voelen en reageren op wereldgebeurtenissen — terwijl we geloven dat we vrij en kritisch zijn?

Het antwoord ligt niet bij één kwaadwillend complot, maar bij iets dat veel subtieler en effectiever is: structurele machtsconcentratie over informatie.

Concentratie zonder dat het zo voelt

In de afgelopen decennia zijn kranten, tv-zenders, persbureaus en nieuwskanalen steeds vaker in handen gekomen van een klein aantal grote spelers. Dat betekent niet dat elke journalist liegt, maar wel dat:

• dezelfde bronnen steeds terugkeren

• dezelfde experts worden uitgenodigd

• dezelfde kaders worden gebruikt

Wie bepaalt waarover gesproken wordt, bepaalt indirect waarover niet gesproken wordt. En dat vormt het wereldbeeld.

Het coronamoment: zichtbare narratiefmacht

Tijdens de coronaperiode werd dit voor veel mensen pijnlijk duidelijk.
Niet omdat er geen onzekerheid was — die was er volop — maar omdat die onzekerheid nauwelijks zichtbaar mocht zijn.

Afwijkende vragen werden:

• gemarginaliseerd

• moreel veroordeeld

• of simpelweg genegeerd

Achteraf volgde nauwelijks zelfreflectie. Dat beschadigde vertrouwen meer dan welke fout dan ook.

“Maar we hebben toch alternatieve media?”

Toen het vertrouwen in mainstream media afnam, weken mensen uit naar:

• YouTube

• podcasts

• onafhankelijke platforms

• sociale media

Dat voelde als bevrijding. Eindelijk ruimte voor andere geluiden.

Maar hier ontstaat een nieuwe illusie.

Vrij spreken is niet hetzelfde als effectief gehoord worden

Platforms als YouTube, Facebook en Twitter deden wél degelijk mee aan:

• censuur

• demping van bereik

• demonetisatie

• selectieve verwijdering

Niet alles werd verboden. Integendeel.
Er mocht heel veel gezegd worden — zolang het:

• versplinterde

• polariseerde

• individualiseerde

Wat nauwelijks mocht ontstaan:

• breed gedragen, deskundige twijfel

• georganiseerde tegenmacht

• gezamenlijke richting

Zo ontstond een landschap met duizend meningen, maar geen gezamenlijke stem.

Het nieuwe narratief

Het dominante verhaal werd niet langer:

“Dit is de waarheid.”

Maar:

“De waarheid is persoonlijk, versnipperd en ongrijpbaar.”

Gevolg:

• mensen vertrouwen niemand meer volledig

• iedereen zit in zijn eigen informatiebubbel

• samenwerking verdampt

• macht blijft ongemoeid

Dat is geen toeval. Het is functioneel.

Geen alwetend complot, wel een werkend systeem

Dit alles vereist geen geheime vergaderingen of centrale regie.
Het systeem werkt via:

• economische prikkels

• algoritmes

• reputatiemechanismen

• angst voor uitsluiting

Wie binnen de kaders blijft, groeit.
Wie ze overschrijdt, verdwijnt.

Wat betekent dit voor ons?

De conclusie is ongemakkelijk maar bevrijdend:

• er is geen enkele bron die “de waarheid” bezit

• maar ook geen bron die neutraal is

• waarheid ontstaat tussen bronnen, niet in één kanaal

Echte autonomie vraagt:

• twijfel durven verdragen

• ook kritisch zijn op je eigen gelijk

• en beseffen dat woede en zekerheid vaak worden beloond — nuance zelden

Slot

Een klein groepje hoeft de wereld niet te beheersen om ons wereldbeeld te vormen.
Het hoeft alleen te bepalen:

• welke verhalen schaal krijgen

• welke verdwijnen

• en welke elkaar neutraliseren

Vrijheid van denken begint niet bij een ander kanaal,
maar bij het herkennen van het kader zelf.