Liegen en verantwoordelijkheid: een gezwel dat we negeren

Door Evert Lenos

Gezwel dat onze samenleving aantast

We liegen allemaal wel eens. Een kind zegt dat de kat de vaas heeft omgestoten, een collega verzint een excuus voor een gemiste deadline. Maar wanneer liegen en het ontlopen van verantwoordelijkheid genormaliseerd worden op de hoogste niveaus van de samenleving, is het naïef om eerlijkheid van anderen te verwachten.

Wanneer leiders, CEO’s of publieke functionarissen fouten verbergen of de waarheid manipuleren, sturen ze een duidelijk signaal: liegen mag, verantwoordelijkheid is optioneel en eerlijkheid is een zwakte. Dit is geen klein moreel probleem—het is een gezwel dat het vertrouwen in onze instituties en gemeenschappen aantast.

Liegen verspreidt zich van boven naar beneden

Menselijke psychologie is opportunistisch. Liegen voelt vaak als een snelle oplossing. Maar mensen leren vooral van degenen met macht: leiders, bedrijfsleiders of culturele iconen.

• Wanneer mensen aan de top liegen, ziet de samenleving dat oneerlijkheid beloond wordt of ongezien blijft.

• Kinderen merken dit op, internaliseren het en nemen deze patronen over: eerlijkheid kan risico’s met zich meebrengen, terwijl bedrog bescherming of voordeel kan bieden.

• Er ontstaat een cultuur waarin liegen institutioneel wordt getolereerd, vertrouwen afneemt en samenwerking stokt.

Dit is niet alleen een ethisch probleem; het is een sociaal en economisch probleem, dat gemeenschappen wereldwijd raakt.

Onderwijs alleen is niet genoeg

Scholen focussen op cognitieve vaardigheden—wiskunde, wetenschap, taal—terwijl sociale en ethische ontwikkeling vaak inconsistent wordt behandeld. De vroege kinderjaren zijn cruciaal voor het vormen van vertrouwen, verantwoordelijkheid en moreel inzicht.

Zelfs het beste ethische onderwijs wordt ondermijnd als het bredere sociale systeem het tegendeel laat zien. Als kinderen zien dat leiders liegen zonder consequenties, leren ze dat eerlijkheid optioneel is.

Hoe we eerlijkheid en verantwoordelijkheid kunnen onderwijzen

Het goede nieuws: het is mogelijk, mits onderwijs en systeemverantwoordelijkheid samenwerken.

Lesgeven via verhalen en rollenspellen

Kinderen leren het best via concrete situaties: iets per ongeluk breken, een belofte vergeten, een kleine leugen vertellen. Bespreek de motivatie en gevolgen: eerlijkheid bouwt respect en samenwerking op, terwijl liegen problemen vergroot.

Verantwoordelijkheid oefenen

Creëer veilige simulaties waarin kinderen hun fouten moeten toegeven en oplossingen moeten bedenken. Beloon eerlijkheid en verantwoordelijkheid—niet alleen succes—zodat deze eigenschappen waardevolle vaardigheden worden.

Volwassenen verantwoordelijk houden

Kinderen spiegelen sociale normen. Leiders, organisaties en instituties moeten duidelijke consequenties dragen voor liegen en het ontlopen van verantwoordelijkheid. Transparantie, verantwoording en afdwingbare ethische standaarden zijn cruciaal.

De wake-up call

Liegen en verantwoordelijkheid ontlopen zijn niet alleen kinderproblemen. Het zijn maatschappelijke kwesties die van boven naar beneden doorwerken.

We kunnen niet verwachten dat burgers of kinderen eerlijk zijn, zolang leiders en instituties liegen of de schuld afschuiven. Dit vraagt om een dubbele aanpak:

• Onderwijs—het aanleren van empathie, eerlijkheid en verantwoordelijkheid vanaf jonge leeftijd.

• Structurele verantwoording—zorgen dat liegen bestraft wordt en eerlijkheid beloond wordt op alle niveaus.

Alleen dan kunnen we een samenleving opbouwen waarin vertrouwen, respect en samenwerking de norm zijn in plaats van uitzonderingen.

De vraag is niet: “Hoe leren we kinderen eerlijk te zijn?”
De echte vraag is: “Hoe herstellen we een samenleving waarin eerlijkheid wél wordt beloond?”