De focusfout: waarom we het steeds over het verkeerde hebben

Door Evert Lenos

De focusfout: waarom gesprekken steeds vastlopen

Je begint een gesprek over iets groots – corona, Oekraïne, Israël/Palestina, macht, politiek – en binnen een paar minuten verandert de sfeer. Niet omdat er geen feiten zijn. Maar omdat het gesprek verschuift.

Het gaat niet meer over het onderwerp.
Het gaat over jou.

Wat bedoel je precies?
Welke kant kies je?
Wat is je agenda?

Dat is geen toeval. Dat is wat ik de focusfout noem.

Wat is de focusfout?

De focusfout ontstaat wanneer een analyse van een systeem automatisch wordt opgevat als een persoonlijke of politieke stellingname.

Je probeert een patroon te beschrijven.
De ander hoort een kampkeuze.

Je praat over structuren.
De ander denkt dat je positie kiest.

En daarmee verschuift het gesprek van inhoud naar intentie.

Kijk naar recente voorbeelden

Tijdens Covid-19 kon iemand zeggen:
“Media en beleid volgden sterk vaste frames. Afwijkende perspectieven kregen minder ruimte.”

Dat is een observatie over crisiscommunicatie.

Maar vaak kwam de reactie:
“Dus jij bent tegen vaccinaties?”

De analyse werd gelezen als verzet.

Bij Oekraïne en Rusland kan iemand opmerken dat grootmachten strategisch opereren en publieke opinie beïnvloeden om steun te behouden.

Dat is geopolitieke dynamiek.

De reactie?
“Dus jij bent pro-Rusland?”

De structuur verdwijnt. Loyaliteit wordt het onderwerp.

Bij Israël en Palestina kan iemand wijzen op historische structuren, machtsasymmetrie en internationale belangen.

Dat is context.

Maar de vraag wordt:
“Ben jij voor Israël of voor Palestina?”

Alsof elk gesprek een keuzeformulier is.

Bij de Epstein-affaire kan iemand zeggen dat invloedrijke netwerken elkaar beschermen.

Dat is een analyse van macht.

De reactie:
“Geloof jij in complottheorieën?”

De vraag verschuift van hoe werkt dit systeem?
naar wat voor type ben jij?

Waarom gebeurt dit juist nu?

In stabiele tijden kunnen samenlevingen meerdere perspectieven verdragen. Meningsverschillen blijven dan overzichtelijk.

Maar in onzekere tijden verandert dat.

Onzekerheid groeit.
Vertrouwen in instituties daalt.
Mensen voelen zich kwetsbaarder.

En systemen – formeel en informeel – reageren daarop door stabiliteit te bewaken.

Dan verschuift de toets. We vragen niet meer alleen: is dit waar?
We vragen vooral: past dit binnen het morele kader?

Wie dat kader raakt, wordt automatisch verdacht.

Dat is geen samenzwering.
Dat is systeemgedrag onder druk.

De kern van het probleem

De grootste denkfout is dat beschrijven gelijk wordt gesteld aan bepleiten.

Wie een patroon benoemt, zou het verdedigen.
Wie context geeft, zou vergoelijken.
Wie analyseert, zou een agenda hebben.

Maar analyse is geen loyaliteitsverklaring.

Door dat onderscheid kwijt te raken, worden gesprekken persoonlijk en emotioneel. Terwijl de oorzaken juist structureel zijn.

De echte vraag

De vraag van deze tijd is niet: “Wie heeft gelijk?”

De echte vraag is:
“Waarom voelt het riskant om structuren te benoemen zonder direct in een kamp te worden geplaatst?”

Zolang die vraag niet wordt gesteld, blijven discussies verharden. Niet omdat mensen dom zijn. Maar omdat de focus steeds verschuift van inhoud naar identiteit.

Wat vraagt dit van ons?

Niet sneller partij kiezen.
Niet harder praten.
Niet moreel scherper worden.

Maar iets moeilijkers: leren kijken zonder direct te labelen.

Analyse verdragen zonder het meteen te personaliseren.

Pas dan ontstaat er weer ruimte. Voor nuance. Voor gesprek. Voor denken.

Niet over elkaar.
Maar over de systemen die ons allemaal vormen.