Je denkt dat je leeft. Totdat je beseft wat je niet ziet.

Door Evert Lenos

Inleiding

Neem even afstand. Niet van je scherm, maar van je leven. Niet om te ontsnappen, maar om te kijken zonder rol. Stel je voor dat je jezelf van bovenaf ziet: je werk, je verplichtingen, je zorgen, je planning, alles netjes ingepast in een systeem dat altijd doorgaat. En stel je dan één simpele vraag: waarvoor eigenlijk?

Die vraag is gevaarlijk, niet omdat ze geen antwoord heeft, maar omdat ze het kader breekt waarin alle andere vragen passen. De meeste mensen beantwoorden haar niet, niet omdat ze dom zijn, maar omdat ze nooit hebben geleerd om uit te zoomen. Zolang je ín je leven staat, lijkt alles logisch. Pas van bovenaf zie je het patroon.

Het beeld dat alles verandert

Er is een moment waarop kijken verandert in zien, en zien is gevaarlijk. Wanneer je het eenmaal begrijpt — écht begrijpt — kun je niet meer ont-zien wat je hebt gezien. Niet omdat je dat niet wilt, maar omdat inzicht zich niet laat terugdraaien.

Stel je één zandkorrel voor. Niet symbolisch, letterlijk: één zandkorrel tussen miljoenen andere, en op die ene zandkorrel wonen 8,3 miljard mensen. Dat is de aarde. Alles wat we liefhebben, alles wat we bouwen, alles wat we bevechten. Die zandkorrel zweeft in een waarneembaar universum met ongeveer twee biljoen — tweeduizend miljard — sterrenstelsels. Niet sterren, maar sterrenstelsels.

Vanaf die afstand bestaan er geen economieën, geen grenzen, geen statussymbolen en geen “druk leven”. Wat je ziet, is een fragiel ecosysteem met een slimme, rusteloze soort die leeft alsof haar context eindeloos is. En hier gebeurt iets ongemakkelijks: wie dit eenmaal ziet, kan niet meer doen alsof zijn agenda het centrum van het bestaan is. Niet omdat werk onbelangrijk is, maar omdat schaal betekenis herschikt.

En toch — en dit is misschien het vreemdste — staan de meeste mensen na dat inzicht gewoon op. Ze gaan naar hun werk, beantwoorden mails en plannen hun week. Niet omdat het beeld niet klopt, maar omdat het systeem waarin ze leven geen pauzeknop heeft voor besef. En precies daar begint de spanning.

Hoe we consument werden

Om te kunnen leven alsof die zandkorrel onbeperkt is, moest er iets veranderen. Niet de realiteit, maar onze manier van kijken. De moderne samenleving heeft iets briljants gedaan: ze heeft efficiëntie verward met betekenis. Alles werd sneller, meetbaarder en optimaliseerbaar, en ongemerkt verdween de vraag waarom we het deden.

We werden niet langer deelnemers aan een geheel, maar gebruikers van een systeem. Je waarde zit niet in wat je bijdraagt, maar in wat je produceert en consumeert. Dat voelt veilig en voorspelbaar, maar ook leeg. En leegte is lastig. Dus leren mensen haar verdedigen.

Het Stockholm-syndroom van het dagelijks leven

Veel mensen voelen dat het systeem hen uitput, dat het geen richting heeft en dat het nooit “genoeg” is. En toch verdedigen ze het.

• “Zo werkt de wereld nu eenmaal.”

• “Wat is het alternatief dan?”

• “We kunnen het ons niet permitteren om anders te denken.”

Dat is geen overtuiging. Dat is aanpassing. Zoals gevangenen zich gaan identificeren met hun gevangenis, identificeren wij ons met een consumptiesysteem dat ons reduceert tot schakels. Zolang je niet hebt gezien hoe klein de zandkorrel is, lijkt dit realistisch. Zodra je het wél hebt gezien, voelt het als gevangenschap met Wi-Fi.

Wat je ziet als je wél uitzoomt

En dan gebeurt het opnieuw: je zoomt verder uit, niet emotioneel, niet spiritueel, maar feitelijk. Als je verder kijkt dan je baan, je land en je generatie — en het beeld van die zandkorrel serieus neemt — dan zie je iets dat zelden hardop wordt gezegd: de mensheid heeft geen gezamenlijk langetermijndoel. We optimaliseren middelen zonder richting. We bouwen systemen die zichzelf in stand houden. We lossen korte problemen op en creëren lange. Dat maakt ons niet slecht, maar onvolwassen als soort.

De stip aan de horizon die alles verandert

Elke onvolwassen soort heeft iets nodig dat groter is dan haar comfort, een richting die volwassen gedrag afdwingt. Stel je nu geen utopie voor, maar een noodzakelijke volgende stap: de mensheid vergroot haar overlevingskans door zich duurzaam te vestigen op meerdere planeten. Niet morgen, niet roekeloos, maar doelgericht.

Dit verandert alles. Het dwingt samenwerking af, maakt langetermijndenken noodzakelijk en laat zien dat niemand overbodig is. Een beschaving die dit serieus neemt, kan haar planeet niet blijven uitputten, haar mensen niet blijven vervreemden en zich geen zinloosheid permitteren. Dit doel is geen ontsnapping, het is een spiegel.

En ineens verandert jouw plaats

En hier raakt het jou. Niet abstract, niet ooit, maar nu. Als dit het grotere geheel is, ben jij niet langer “iemand met een baan”. Dan ben je een ondersteuner, bouwer, denker, verzorger, voorbereider, risico-nemer of stabilisator. Niet iedereen hoeft te reizen, niet iedereen hoeft te pionieren, maar iedereen is nodig. Zonder bevoorrading vertrekt niemand. Zonder kennis stort alles in. Zonder sociale stabiliteit faalt elke missie. Voor het eerst in lange tijd heeft jouw bijdrage een plek in een verhaal dat groter is dan jijzelf.

Wat er moet veranderen (en waarom dat spannend is)

Dit vraagt iets radicaal eenvoudigs: onderwijs dat leert uitzoomen, systemen die weer hulpmiddelen worden, een economie die dient in plaats van definieert, en macht die tijdelijk en corrigeerbaar is. En vooral: mensen die stoppen met zichzelf zien als consument en zichzelf weer herkennen als deelnemer. Dat is spannend, want betekenis vraagt verantwoordelijkheid. Maar het is ook bevrijdend.

Tot slot

Misschien voel je het nu, niet als overtuiging, maar als een lichte verschuiving, dat gevoel van: “Wacht… mijn leven hoeft niet alleen hierover te gaan.”

 Dat klopt. 

Je bent niet gemaakt om alleen te consumeren. Je bent gemaakt om bij te dragen aan iets dat blijft bestaan als jij er niet meer bent. 

Op die ene zandkorrel, in een immens universum, is betekenis geen luxe. Het is noodzaak. 

En als je dit eenmaal ziet — écht ziet — kun je niet meer doen alsof jouw leven alleen hierover gaat.