Het draaiboek van de markt: een onderzoek naar mondiale afspraken en indexen

Door Evert Lenos

Vrijheid, waardigheid en menselijke maat in een gereguleerde wereld

Vrijheid, waardigheid en menselijke maat zijn vaak genoemd als fundamenten van een gezonde samenleving. Tegelijkertijd laat de geschiedenis zien dat de inrichting van de wereldeconomie in hoge mate wordt gestuurd door politieke afspraken en financiële structuren.

Een centrale vraag is: wanneer begon mondiale marktwerking, welke landen maakten afspraken hierover, en hoe verhouden beursindexen zich tot dit proces?

Het begin van mondiale marktwerking

De contouren van een wereldwijde markteconomie werden gelegd na de Tweede Wereldoorlog. In 1944 kwamen 44 landen bijeen in het Amerikaanse plaatsje Bretton Woods. Hier werden het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank opgericht, met als doel financiële stabiliteit en wederopbouw.

Drie jaar later volgde het General Agreement on Tariffs and Trade (GATT, 1947), een multilateraal handelsakkoord dat vrijhandel moest bevorderen. Gedurende de decennia daarna sloten steeds meer landen zich hierbij aan.

In de jaren ’70 en ’80 veranderde het economische landschap door crises en de opkomst van neoliberale politiek (Reagan in de VS, Thatcher in het VK). Privatisering, deregulering en globalisering werden centraal, wat in 1995 leidde tot de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) met 164 lidstaten. Daarmee werd mondiale marktwerking institutioneel verankerd.

Indexen als barometers van de economie

Parallel aan deze institutionele afspraken ontwikkelden landen financiële markten en bijbehorende indexen. Deze indexen meten economische prestaties, maar symboliseren ook economische macht. Voorbeelden zijn:

• Verenigde Staten: Dow Jones Industrial Average (1896), S&P 500 (1957)

• Japan: Nikkei 225 (1950)

• Nederland: AEX (4 maart 1983)

• Verenigd Koninkrijk: FTSE 100 (1984)

• Frankrijk: CAC 40 (1987)

• Duitsland: DAX (1988)

Alternatieve routes: Rusland en China

• China: Na 1978 onder Deng Xiaoping werden marktmechanismen geleidelijk toegestaan. In 1990 openden de beurzen van Shanghai en Shenzhen; in 2001 trad China toe tot de WTO.

• Rusland: Na de val van de Sovjet-Unie in 1991 voerde Rusland abrupte shockhervormingen door. In 1995 ontstond het Russian Trading System (RTS), en in 1997 de RTS-index. Rusland trad pas in 2012 toe tot de WTO.

Analyse: toeval of draaiboek?

Kijken we naar deze ontwikkelingen, dan vallen patronen op. Marktwerking is zelden spontaan ontstaan; vaak gingen internationale afspraken en nationale beslissingen vooraf. Beursindexen, die nu vanzelfsprekend lijken, kwamen vaak tot stand in periodes van liberalisering en geopolitieke verschuivingen.

Voorstanders zien dit als een logische ontwikkeling in een globaliserende wereld. Critici wijzen erop dat de timing en inrichting van deze stappen duiden op bewuste politieke keuzes, waarin economische macht en geopolitieke belangen nauw verweven zijn.

Slot

De vraag blijft actueel: in welke mate was de opkomst van mondiale marktwerking een natuurlijke evolutie, en in welke mate een zorgvuldig ontworpen draaiboek? Het antwoord ligt waarschijnlijk ergens in het midden. Wat vaststaat, is dat de geschiedenis van indexen, handelsakkoorden en geopolitiek nauw met elkaar verbonden is.