De revolutie na de revolutie

 

Door Evert Lenos 

Wat blijft er over om te veranderen wanneer alles mogelijk wordt?

"We leven in een tijd die alles kan veranderen — behalve de vraag waarom we dat zouden willen."

We spreken over industriële revoluties alsof ze ons overkomen. Alsof ze net zo onvermijdelijk zijn als het weer. Eerst de machine, toen elektriciteit, daarna digitalisering. En nu? We wachten bijna automatisch op de volgende.

Maar misschien is dat de verkeerde vraag. Misschien is de echte vraag niet welke revolutie nog komt — maar waarom wij blijven veranderen zonder te weten waarheen.

De paradox van vooruitgang

We leven in een tijd waarin er minder fysieke arbeid nodig is dan ooit. Machines produceren, software organiseert, algoritmes voorspellen. De wereld wordt efficiënter, sneller, slimmer.

En toch groeit er een ander soort schaarste:

• Niet van goederen, maar van richting.

• Niet van middelen, maar van betekenis.

Wanneer productie niet langer onze grootste uitdaging is, verschuift het probleem. Dan wordt de vraag niet hoe we meer maken, maar waarvoor we nog maken. Vooruitgang lost praktische problemen op. Maar ze stelt existentiële vragen.

De illusie van onvermijdelijkheid

We praten vaak over technologische ontwikkeling alsof niemand haar bestuurt. Alsof innovatie een natuurkracht is die ons meesleurt. Maar elke technologie wordt ontworpen, gefinancierd, ingevoerd en geaccepteerd door mensen.

• Door keuzes.
• Door prioriteiten.
• Door waarden.

De samenleving verandert niet alleen omdat ze kan veranderen. Ze verandert omdat wij toestaan dat ze verandert — soms bewust, vaak ongemerkt. Dat maakt ons geen toeschouwers, maar deelnemers.

Wat blijft er over om te verbeteren?

De eerste industriële revoluties vergrootten menselijke spierkracht. De digitale revolutie vergrootte denkkracht.

Wat blijft er over als zowel fysieke als cognitieve arbeid grotendeels kan worden geautomatiseerd?

• Misschien geen nieuwe machine.
• Misschien geen nieuwe industrie.

Misschien een nieuwe vraag:

Niet: wat kunnen we nog bouwen?
Maar: wat betekent het om mens te zijn in een wereld die alles kan bouwen?

Wanneer efficiëntie geen grens meer heeft, wordt begrenzing een keuze. Wanneer overvloed mogelijk is, wordt genoeg een besluit.

De stille verschuiving

Werk gaf mensen lange tijd meer dan inkomen. Het gaf structuur, identiteit, gemeenschap, richting. Als technologie dat fundament verandert, verandert niet alleen de economie — maar ook hoe mensen zichzelf begrijpen.

Daarom is de grootste uitdaging van deze tijd niet technisch, maar menselijk:

• Hoe willen we leven wanneer we niet meer hoeven te overleven?

• Wat geeft waarde wanneer nut niet meer schaars is?

• Wat verbindt ons wanneer productie ons niet langer bindt?

Deze vragen hebben geen algoritme nodig. Ze vragen bewustzijn.

De rol van de lezer

Het is verleidelijk om deze ontwikkeling te zien als iets groots en abstracts. Iets voor regeringen, bedrijven, denkers. Maar de richting van een samenleving wordt niet alleen bepaald door grote beslissingen. 

Ze wordt ook gevormd door dagelijkse keuzes:

• Wat we kopen

• Wat we accepteren

• Wat we belangrijk vinden

• Waar we onze tijd aan geven

• Wat we vooruitgang noemen

Iedere keuze bevestigt een richting. Iedere gewoonte is een stem. De toekomst ontstaat niet alleen in laboratoria en bestuurskamers, maar in wat wij normaal vinden. U staat er niet buiten. U bént onderdeel van de beweging die u probeert te begrijpen.

Een andere mogelijkheid

Misschien komt er nog een nieuwe revolutie. Misschien niet. Maar er is één ontwikkeling die altijd mogelijk blijft: dat een samenleving bewust kiest wat ze wil behouden, en wat niet.

• Niet alles wat kan, moet.
• Niet elke versnelling is vooruitgang.
• Niet elke innovatie is verbetering.

Een volwassen samenleving wordt niet gekenmerkt door wat ze kan, maar door wat ze kiest.

De werkelijke vraag

De toekomst zal niet alleen worden gevormd door technologie, maar door onze verhouding tot technologie. Niet door onze mogelijkheden, maar door onze maat.

De belangrijkste vraag is daarom niet:

• Wat komt er na deze revolutie?

Maar:

• Wie willen wij zijn wanneer alles mogelijk wordt?

De lezer is geen onschuldige voorbijganger in deze ontwikkeling. Geen toeschouwer van een onvermijdelijk proces. De richting van de samenleving wordt mede bepaald door wat u verwacht, verlangt en accepteert. Vooruitgang is geen kracht buiten ons. Vooruitgang is een spiegel.

En de vraag die daarin verschijnt is eenvoudig, maar niet gemakkelijk:

• Als wij de wereld kunnen veranderen — durven wij dan ook onszelf te bevragen?

Misschien ligt de grootste verandering niet vóór ons, maar in ons — want na de revolutie na de revolutie blijft uiteindelijk alleen de vraag over wat wij zelf willen veranderen.